6000+ live TV kanalen direct op uw TV? Ga snel naar www.TVtodo.online
Ik wil benadrukken dat het onderzoek...
...verricht wordt door het Sheriff's Department van Calumet County...
...en de recherche van de staat Wisconsin.
De FBI zal ons daarbij assisteren.
De rol van het Sheriff's Department van Manitowoc County in dit onderzoek...
...was beperkt tot het beschikbaar stellen van benodigde hulpmiddelen.
De materialen die we nodig hadden op dat terrein...
...bij het uitvoeren van de onderzoeken, stelden zij ons ter beschikking.
Dat was hun rol en hun enige rol in dit onderzoek.
Ze hadden het volgens mij meteen al op Stevie gemunt.
STEVENS VADER
Ze hebben hem erin geluisd.
Meteen al. Maar ze zeiden: 'Hij is geen verdachte.' Wat dan wel?
Ze hebben in drie of vier dagen niks gevonden in zijn trailer.
En dan opeens:
'O, we hebben dit gevonden en dat.'
En toen vonden agenten van Manitowoc die sleutel...
...maar zij hoorden helemaal niet betrokken te zijn bij het onderzoek. Toch?
EEN NETFLIX-DOCUMENTAIREREEKS
We gaan richting de woning van Steve Avery.
De slaapkamer van Steve Avery.
Mij was verteld dat geen enkele functionaris van Manitowoc County...
...alleen op dat terrein mocht zijn.
Rechercheur Wiegert zei dat het mijn taak was...
...samen met hen de trailer van Steve Avery in te gaan...
...en te noteren wat ze daar deden.
Als zij bewijs zouden vinden, dan zou ik dat bewijs in beslag nemen.
U zei dat u in een team met andere agenten zat.
Weet u nog wie in uw team zaten?
Ja, inspecteur Jim Lenk van 't Sheriff's Department van Manitowoc County...
...brigadier Andy Colborn van 't Sheriff's Department van Manitowoc County...
...en rechercheur Dave Remiker van het Sheriff's Department van Manitowoc.
U wist dat de openbaar aanklager die agenten had verteld...
...dat zij daar niet alleen mochten zijn. -Verkeerde voorstelling van zaken.
Hij zei 'de openbaar aanklager van Manitowoc County'.
Het maakt mij niet uit welke aanklager.
Het was een openbaar aanklager, toch? U wist dat.
En u wist dat ze, als ze ergens niet alleen mochten zijn...
...dat wel Mr Avery's trailer zou zijn. -Die dag wisten we dat nog niet.
Mr Avery was degene die hen aangeklaagd had. Wist u dat?
Dat wist ik, ja. -U wist dat. Precies.
En u wist dat Manitowoc daarom de leiding had overgedragen...
...aan Calumet. Nietwaar? -Ja.
Dat was vanwege deze man hier, toch? -Dat klopt.
En u was in de trailer van deze man hier.
U wist hoe belangrijk het was er juist bij die plek voor te zorgen...
...dat die agenten van Manitowoc er niet alleen zouden zijn.
Dus u hield ze in de gaten, nietwaar?
Ik keek wat ze deden, ja.
Hebt u ooit eerder bij 'n ander onderzoek, in uw hele loopbaan...
...babysitter of waakhond moeten spelen...
...van agenten die een onderzoek uitvoeren?
Dit was de eerste keer voor u, of niet? -Ja.
Bent u met me eens dat het heel lastig zou zijn...
...voor inspecteur Lenk of brigadier Colborn...
...om een Toyota autosleutel neer te leggen...
...in die woning onder uw toeziend oog?
Dat zou wel lastig zijn geweest.
Omdat u ze in de gaten hield. -Zo goed mogelijk, ja.
U was niet bij Mr Lenk en Mr Colborn...
...toen zij opnieuw de woning van Steven Avery binnengingen...
...op 8 november, toch? -Dat klopt.
En toen werd een sleutel gevonden, nietwaar?
Dat heb ik begrepen.
Denkt u dat ofwel inspecteur Lenk ofwel brigadier Colborn...
...de kans had buiten uw gezichtsveld die sleutel daar neer te leggen?
Nee, dat konden ze niet. -Hoe weet u dat zo zeker?
Ten eerste hadden ze die sleutel dan moeten hebben.
Ik denk dat de enige die die sleutel kon hebben...
...de moordenaar van Teresa moest zijn. -Bezwaar. Speculatie.
Toegestaan. -Kan dit geschrapt worden?
Het antwoord dient geschrapt te worden.
Houdt u zich bij wat u gezien hebt.
Wat hebt u gezien, waardoor u denkt...
...dat het voor hen onmogelijk of onwaarschijnlijk was...
...om die sleutel neer te leggen?
Met wat ik gezien heb, moet ik zeggen...
...dat die mogelijkheid er wel was...
...omdat ik met andere dingen bezig was. Ik maakte foto's en ik...
...doorzocht het nachtkastje.
Dus als het alleen gaat over of er de mogelijkheid was...
...dat ze dat konden doen, zonder dat ik dat zag: ja, dat zou kunnen.
In de zin dat alles mogelijk is?
In de zin dat aliens hem daar ook konden neerleggen.
Maar er waren daar geen aliens, toch? -Niet dat ik weet.
Dus dat het net zo goed mogelijk is als dat er aliens waren...
...is niet echt wat u bedoelt, of wel?
Ik begrijp u niet. -Oké, dan zal ik het anders zeggen.
Aan het begin van die dienst was u niet verteld...
...dat u de waakhond moest spelen van Mr Lenk en Mr Colborn, of wel?
Dat klopt. -Het zou nooit in u opgekomen zijn...
...dat een ordehandhaver bewijs zou neerleggen, of wel?
Nee.
Dat kwam niet eens in u op, nietwaar? -Nee.
Wat we wel weten, is dat toen u voor het eerst die slaapkamer in ging...
...er geen sleutel op de vloer lag, hč? -Dat klopt.
Het verhaal was toen dat die sleutel en de sleutelhanger...
...en de plastic gesp...
...op een of andere manier...
...uit die hoek daarachter waren gekomen...
...een stukje ronddwaalden en toen daar zo lagen, toch?
Bezwaar, edelachtbare. Verkeerde voorstelling van zaken.
Dat moet de getuige dan zeggen. Ik sta de vraag toe.
De boekenplank was weggetrokken, omgekeerd, onderzocht.
Het zou kunnen dat toen die weggetrokken werd, hij daar gevallen is.
Oké, maar u hebt 'm niet op de vloer horen vallen, nietwaar?
Inderdaad, er ligt vloerbedekking.
Mag ik 'm hier laten vallen? -Waar zijn we mee bezig, edelachtbare?
Is dit een experiment voor de jury?
Als dat zo is, dan moeten we de omstandigheden nabootsen.
Dat is prima. Dat stellen we dan uit.
De boekenkast is er nu niet.
Ik weet niet of ze die willen inbrengen of niet, maar hij is er niet.
Inspecteur Lenk, 8 november was minstens de derde keer...
...dat u in Mr Avery's slaapkamer was...
...om die te doorzoeken, nietwaar? -Dat klopt.
U was de eerste die die boekenkast leeghaalde?
Nee. -Oké.
Maar u weet dat iemand hem op 5 november doorzocht had.
Ja. -En op 8 november?
Weet u of Mr Colborn alle spullen uit de boekenkast gehaald had?
Alle tijdschriften, foto's en dergelijke waren uit die boekenkast gehaald.
Zodat hij in de boekenkast kon kijken. -Dat denk ik.
En hebt u in die boekenkast kunnen kijken...
...toen die leeggehaald was? -Ik heb er een blik in geworpen.
Ik heb niet echt goed gekeken, nee.
U zag geen blauwe keycord, een zwarte gesp en de Toyota sleutel...
...daar achter in die boekenkast, of wel? -Nee, die heb ik niet gezien.
Maar die sleutel alleen is niet genoeg. Hij wil daar Avery's DNA op hebben.
Dus hij wacht het goede moment af.
Maar dan heb je die hulpsheriff van Calumet bij al die onderzoeken.
Inderdaad, vlakbij.
In de buurt, en hij wachtte gewoon het goede moment af om het te doen.
Die sleutel valt niet...
...tussen de achterplaat en het frame van zo'n klein boekenkastje.
Om ónder een paar pantoffels te belanden.
Precies. Dingen vallen recht naar beneden, dankzij de zwaartekracht.
Precies. -Het is...
Als we ze zover krijgen dat ze denken: als die vent 'n sleutel kan neerleggen...
...wie zegt dan dat hij geen bloedspoor zou neerleggen?
Bloed is simpel. -Bloed is makkelijk.
Het komt er op neer dat ze wisten dat hun baas...
...net het Department uitgesloten had...
...en de leiding van dit onderzoek had overgedragen...
...aan 't naburige Department vanwege die rechtszaak.
Zij werden verhoord bij die rechtszaak en ze zeiden niet...
Dat verband leg ik wel.
U stelde zich vrijwillig beschikbaar als een van de agenten...
...die de woning van Steven Avery zouden onderzoeken.
We waren gevraagd te assisteren bij het doorzoeken van Avery's woning, ja.
Oké, dan.
Juist over dat punt had u eerder al een verklaring afgelegd.
Herinnert u zich nog deze vraag en uw antwoord daarop?
'U stelde zich dus beschikbaar...
...voor 't doorzoeken van Avery's woning. Uw antwoord: Ja.'
Hebt u dat verklaard? -Ja.
Brigadier Colborn bood zichzelf ook aan als onderzoeker...
...van Steven Avery's woning. -Ja, ik meen van wel.
En u had niet verteld dat u verhoord was...
...drie, vier weken eerder, aan speciaal agent Fassbender?
Dat klopt. -U had het niet verteld...
...aan onderzoeker Mark Wiegert. -Dat klopt.
U zei niet tegen sheriff Pagel dat u verhoord was.
Nee. -Als u het ze niet vertelde...
...hadden zij dat niet kunnen weten, of wel?
Was het niet eerlijker geweest tegenover Mr Fassbender...
...als u hem dat had gemeld...
...zodat hij dat als leidinggevende in overweging had kunnen nemen?
Als ik eraan gedacht had, wel ja.
Was het niet eerlijker geweest Mr Wiegert of sheriff Pagel te informeren?
Ook hier: ja.
Voordat u Steven Avery's slaapkamer ging doorzoeken...
...één, twee, drie keer, hoe vaak dan ook, urenlang...
...zou het niet eerlijker zijn geweest tegenover Steven Avery...
...als een ander dan iemand die moest getuigen in zijn rechtszaak...
...dat onderzoek had gedaan?
Nee, dat denk ik niet.
Hier in elk geval. Misschien niet in Milwaukee.
Misschien niet in Brookfield of in Madison...
...maar als je in deze contreien insinueert dat een agent corrupt is...
...als je insinueert dat een agent misdaden heeft begaan...
...dan moet je met wat beters komen dan zo'n futiliteit.
En om in deze zaak te insinueren dat deze agenten...
...bewijs hebben neergelegd, zonder enige aanwijzing...
...zonder iets dat mijns inziens zelfs maar lijkt op bewijs...
...vind ik zeer grievend.
Ik zit weer in dezelfde situatie.
Een aantal van hen heeft het op me gemunt.
Die anderen niet.
Maar niemand doet zijn mond open.
Ik moet hier elke keer weer doorheen.
Soms vraag ik me af, ik weet niet...
Het is zo moeilijk te verteren. Snap je?
Neemt u plaats.
Mr Kratz, u kunt uw verhoor hervatten.
Brigadier Colborn, hebt u die eerste dag...
...de eerste dag van het vermissingsonderzoek op 3 november...
...nadat Mr Wiegert u om hulp vroeg...
...op enig moment met Steven Avery gesproken?
Ja, ik vroeg of Teresa Halbach op hun terrein was geweest...
...om een voertuig te fotograferen voor de verkoop.
Gaf Mr Avery daar antwoord op?
Hij zei dat ze foto's had gemaakt van een bus die zijn zus wilde verkopen.
Ik vroeg Mr Avery of ze had verteld waar ze daarna heen zou gaan en hij zei:
'Ik heb haar niet gesproken. Ze was hier maar 'n paar minuten en toen vertrok ze.'
Hij had haar niet gesproken? -Dat zei hij tegen me.
Verder dan naar 8 november.
Had u gelegenheid om Steven Avery's slaapkamer te doorzoeken?
Ja. -Met wie bent u de slaapkamer ingegaan?
Met hulpsheriff Kucharski en inspecteur Lenk.
Hebt u bij dat onderzoek...
...dit meubelstuk verplaatst of aangeraakt?
Ik moet toegeven dat ik daar nogal lomp mee was.
Omkeren, schudden, trekken.
Brigadier, hebt u dit beeld gezien op 8 november?
Ja, ik doorzocht dat bureau.
Hulpsheriff Kucharski zat op het bed papieren in te vullen.
Inspecteur Lenk zei iets in de trant van:
'Hier ligt een sleutel op de vloer.'
Ik vraag u, brigadier Colborn, hebben u, inspecteur Lenk...
...of Kucharski die sleutel aangeraakt? -Nee.
Waarom niet?
Ik denk dat we alle drie tegelijkertijd beseften...
...dat dit belangrijk bewijsmateriaal was...
...en niemand van ons wilde dat verpesten.
Brigadier Colborn, ik begrijp dat u gevraagd werd...
...om in een civiele zaak 'n zogenoemde getuigenverklaring af te leggen.
Kunt u de jury vertellen waar dat over ging?
In 1994 of 1995 kreeg ik een telefoontje...
...tijdens mijn werk als cipier...
...in de gevangenis van Manitowoc County.
Dat telefoontje was van iemand die zichzelf voorstelde als rechercheur.
Hij vertelde me...
...dat zij iemand die een aanranding had gepleegd in Manitowoc County...
...opgepakt hadden...
...en dat er iemand in onze gevangenis kon zitten...
...die daarvan beschuldigd was, maar misschien niet de dader was.
Ik zei hem dat hij vast een rechercheur wilde spreken...
...en ik verbond hem door met een rechercheur.
Dat is alles? Dat is uw link met Mr Avery?
Ja.
Dan is mijn vraag, brigadier Colborn:
Besefte u dat dat telefoontje over Steven Avery ging?
Nee.
Was u daardoor zo in verlegenheid gebracht en zo bezorgd...
...dat u bloed bemachtigde en dat zo plaatste dat het gevonden zou worden...
...zodat Mr Avery onterecht beschuldigd zou worden van moord?
Nee.
Hebt u ooit enig bewijs tegen Mr Avery neergelegd?
Dit is de eerste keer dat mijn integriteit in twijfel wordt getrokken.
Nee, nooit.
Dat was alles voor brigadier Colborn. Dank u.
De eerste keer dat uw integriteit in twijfel wordt getrokken?
In mijn hoedanigheid als agent, ja.
Oké. Het is niet de eerste keer voor Mr Avery...
...dus ik heb wat vragen voor u.
Toen u op 3 november 2005 hoorde dat Teresa Halbach vermist werd...
...was dat slechts drie weken na uw getuigenis in de zaak van Steven Avery.
Inderdaad.
Als teamhoofd had u iedereen van de buitendienst kunnen vragen...
...naar dat adres op Avery Road te gaan.
Ja.
U besloot zelf te gaan. -Ja.
Ging u alleen? -Ja, inderdaad.
Wanneer hebt u voor het eerst een rapport geschreven...
...van uw gesprek met Mr Avery op 3 november 2005?
In juni 2006, geloof ik.
Dat was bijna acht maanden na dat gesprek met Steven Avery.
Het eerste gesprek met hem in dit onderzoek...
...waarin u opschreef wat hij u verteld had op 3 november.
Ja.
Het Sheriff's Department van Manitowoc County had zelf verklaard...
...in feite waren zij de eersten die erover begonnen...
...dat er een belangenconflict was.
En een belangenconflict bij een onderzoek naar een misdrijf...
...is waarschijnlijk de grootste fout die een onderzoeksbureau kan begaan.
Hun geloofwaardigheid komt dan in het geding...
...bij alles wat ze doen in die zaak.
Ik denk dat zij het een belangenconflict hebben genoemd...
...om de puntjes op de i te zetten.
Ze hebben niet de procedure toegepast die volgt op een belangenconflict...
...en dat is: je gewoon helemaal terugtrekken.
Zij hebben hun actieve rol in dit onderzoek voortgezet.
Zij hebben 't meeste bewijs ingebracht. En toen ze onterecht die rol op zich namen...
...waren ze erop uit...
...om te bewijzen dat Steven Avery de dader was.
U bent dus in het huis geweest op 5 november en op 6, 7 en 8 november.
Klopt dat? -Ja.
U bent geen enkele keer Mr Avery's huis binnengegaan...
...zonder inspecteur Lenk?
Nee.
U bent geen enkele keer in Mr Avery's garage geweest zonder inspecteur Lenk?
Niet dat ik me herinner.
Deze zaak omschreef u als het grootste onderzoek...
...waar u als ordehandhaver persoonlijk bij betrokken was.
De betrokken bureaus...
...hebben duizenden bladzijden aan politierapporten voortgebracht.
Maar uw hele bijdrage was iets minder dan een halve bladzijde?
Dat klopt.
In uw rapport wordt niet gerept over die Toyota sleutel?
Dat klopt.
Waren er zaken die u niet zwart op wit wilde zetten?
Nee.
Nu we het over Steven Avery hebben en uw rapporten over hem:
Dat telefoontje van...
...een rechercheur van een ander bureau...
...die u vertelde dat u misschien de verkeerde had?
Ja? -Hebt u daar ooit rapport van opgemaakt?
Nee, dat heb ik niet gedaan. -Eigenlijk wel, toch?
Zo'n acht jaar later, nietwaar? -Ik heb er een verklaring over geschreven.
U schreef die verklaring in 2003...
...de dag nadat Steven Avery eindelijk vrijkwam, nietwaar?
Ik weet niet op welke dag Steve vrijkwam...
...maar die verklaring heb ik geschreven in 2003.
Dat was alles.
Brigadier Colborn, als u een rapport had geschreven in 1994 of 1995...
...waar zou dat dan over zijn gegaan?
Dat weet ik niet. Als ik elk telefoontje dat binnenkwam, moest rapporteren...
...dan zou ik daar 'n dagtaak aan hebben.
Dat is mijn enige vraag voor deze getuige. Dank u, brigadier.
Mr Strang?
Hoe vaak bent u nog meer gebeld door een andere agent...
...die zei dat u misschien de verkeerde had opgepakt?
Ik weet het niet. Ik kan me geen ander telefoontje herinneren.
Dat was alles.
Brigadier Colborn heeft daar lang gezeten.
Voor zover ik weet is hij al dertien jaar agent.
Elke dag trekt hij zijn uniform aan, gaat naar zijn werk en doet zijn best.
We zijn er allemaal. Dit komt op tv.
Deze man komt vanavond thuis...
...en hoort z'n zoon wellicht huilen omdat iedereen op school hem uitlacht...
...omdat zijn vader een foute agent is.
Het was een zware dag en brigadier Colborn heeft het ook zwaar gehad...
...maar elke pijn...
...elke last die hij nu draagt...
...verbleekt als je die vergelijkt met wat de staat Wisconsin...
...en diens werknemers, Steven Avery en zijn familie hebben aangedaan.
Steven Avery heeft Jerry Buting en Dean Strang...
...en iedereen hier die hem gelooft, nu hard nodig.
Wij geloven in hem.
Wij zullen ons inspannen om zijn zaak te behartigen...
...en hij zegt al sinds november 2005...
...dat iemand zijn bloed in die auto moet hebben neergelegd.
Mijn vraag is dat u iemand laat getuigen...
...die u beschuldigt van samenzwering.
Mr Kratz zegt dat u wel enig bewijs moet kunnen overleggen...
...dat dat ook daadwerkelijk gebeurd is.
Dat bewijs voor samenzwering heeft u gehoord.
Ik heb veel rechtszalen gezien en aanklagers gehoord...
...die samenzwering bewezen achtten met minder dan we nu gehoord hebben...
...en dan u zult hebben gehoord aan het einde van dit proces.
De manier waarop deze zaak zich nu ontwikkelt...
...is veel gunstiger voor de verdediging dan ik had gedacht. Veel gunstiger.
Elke dag wijzen we hen nog eens...
...op de voortdurende betrokkenheid van Manitowoc en de vooringenomenheid.
Brigadier Orth, was u de eerste agent...
...die op het terrein van Avery was? -Dat is juist.
Waar bent u gestopt met uw auto?
Vlakbij waar Pamela en Nikole Sturm toen stonden.
Zij stonden hier...
...en ze wezen me op die rij voertuigen.
Weet u nog hoe laat u daar aankwam?
Om ongeveer 10.59 uur. 10.59 uur in de morgen.
Brigadier Orth, toen u daar was, kon u toen onafgebroken zien...
...of een agent of een burger...
...dat voertuig inging of aanraakte?
Geen enkele agent of burger is in de buurt geweest van die RAV4.
Ik val maar met de deur in huis...
...hebt u een collega van u gezien, genaamd inspecteur Jim Lenk?
Nee. -Hebt u een collega gezien...
...genaamd Andrew Colborn?
Nee, die heb ik niet gezien.
Dat was alles voor deze getuige. Dank u.
U bent niet begonnen aan een logboek...
...van mensen die kwamen of vertrokken van die plek...
...bij die RAV4 tot 14.45 uur, nietwaar?
Toen ik op ongeveer tien meter afstand van het voertuig stond...
...pakte ik daarvoor een blocnote uit mijn borstzak.
Dat was de opzet van dat logboek.
Op het verzamelpunt heb ik daarna het uiteindelijke logboek gemaakt...
...dat u waarschijnlijk bedoelt.
Oké, als u even voorleest wat u genoteerd hebt...
...bij 2.45 uur. Dat is toch eigenlijk 14.45 uur, of niet?
Inderdaad. -De laatste zin graag.
Ik ben een logboek gestart om te noteren wie in de buurt van het voertuig komt.
Oké. 'Ik ben een logboek gestart.' -Ja.
Had u ergens eerder gerapporteerd...
...ergens genoteerd wie kwam en wie vertrok...
...behalve dan hier, waar staat dat het 14.45 uur is?
Nee, alleen in klad bij het begin.
Hebt u die nog? -Nee.
Dus we moeten maar afgaan op uw geheugen dan?
Wat betreft de pauzes en het tijdstip dat ik er aankwam.
En wie kwam en vertrok, toch? -Inderdaad.
Toen ik daar zaterdag kwam...
...en uiteindelijk rond 14.25 uur bij de autopletter stond...
...raadde ik de agenten die daar stonden aan...
...om een logboek te beginnen.
Agent Fassbender, hebt u na 14.00 uur...
...een agent of burger bezig gezien met die RAV4?
Nee.
Is dat belangrijk voor u? Waarom?
Omdat dat wellicht ons belangrijkste bewijsmateriaal in deze zaak is.
Was u ongerust dat het belangrijkste bewijsstuk in deze zaak vier uur lang...
...onder toezicht stond van juist het Department...
...dat aantoonbaar een belangenconflict in deze zaak had?
Nee, ik wist dat de agenten die plek bewaakten.
Hebt u voorgesteld dat Manitowoc zich zou terugtrekken...
...en dat Calumet het zou overnemen?
Was u betrokken bij dat besluit? -Dat denk ik niet.
Het liep wel zo, maar dat was niet zozeer mijn keuze.
Het was dus toeval dat dat net gebeurde toen u aankwam?
Waarschijnlijk wel, ja. -Oké.
Eigenlijk probeerde u dingen wat te structureren.
U wilde dat er een logboek kwam en zo toen u daar kwam.
Ik stelde voor een logboek bij te houden. -Dat is ook goed gebruik bij de politie?
Zeker. -Dan heb je gegevens...
...van iedereen die komt en gaat? -Juist.
Zelfs de hoogste sheriff moet zo'n logboek tekenen, nietwaar?
Ja, als je bij die controlepost komt.
Tenzij je die controlepost dus ontwijkt...
...moet je wel tekenen, nietwaar?
Inderdaad.
Het logboek toont aan dat inspecteur Lenk zich afmeldde om 22.41 uur...
...op zaterdag 5 november, juist? -Ja, als dit allemaal van 5 november is.
Oké, als u dat even doorkijkt en laat zien waar Lenk zich aangemeld heeft.
Ziet u een aanmelding van inspecteur Lenk...
...ergens in dat logboek op 5 november? -Nee.
Het proces zou moeten gaan over de dag dat je zus stierf...
...hoe ze stierf en wie het gedaan heeft...
...maar het OM lijkt buitensporig veel tijd kwijt te zijn...
...aan praten met agenten, en niet daarover...
...maar over wie toegang had tot wat, welke plek, welk voertuig...
Maakt u zich zorgen dat met elke getuige...
...'gerede twijfel' steeds waarschijnlijker wordt?
Nee, helemaal niet.
Ik denk dat het OM hier eigenlijk niet anders kan.
Dat denk ik. Dus ik maak me helemaal geen zorgen.
Politie in de verdediging gedrongen
Hij hield toezicht op het belangrijkste bewijsstuk
drie uur nadat het onderzoek was overgedragen aan Calumet
INSPECTEUR SHERIFF'S DEPARTMENT MANITOWOC COUNTY
Weet u nu nog, inspecteur Lenk...
...hoe laat u aankwam op die plek?
Dat was even na 14.00 uur.
14.05 uur, zoiets.
Toen u daar aankwam, op de autosloperij van Avery...
Was er toen al een logboek of procedure om je aan te melden in gebruik genomen?
Ik kan me niet herinneren dat er toen een logboek was. Ik weet het niet meer.
Inspecteur Lenk, bent u op 5 november op enig moment...
...in aanraking gekomen met de SUV van Teresa Halbach?
Nee.
Bent u in aanraking geweest met haar SUV op 4 november...
...op 3 november of wat voor dag dan ook daarvoor?
Nee.
Inspecteur Lenk, hebt u ooit bloed uit het gerechtelijk archief...
...of ergens anders gehaald...
...en dat in de wagen van Teresa Halbach neergelegd...
...of ergens anders waar het gevonden zou worden?
Nee, absoluut niet.
U verklaarde bij het eerste getuigenverhoor...
...dat u aankwam op de sloperij van Avery even na 14.00 uur...
...14.05 uur of zoiets? -Ja.
Als u om 14.00 of 14.05 uur aankwam...
...dan is het mogelijk dat er toen nog geen logboek bijgehouden werd.
Dat klopt. -Als u zich daarom...
...niet aangemeld zou hebben, dan zou dat niet vreemd of raar lijken.
Nee.
Het tijdstip dat u aankwam op het terrein van Avery die dag...
...is al eerder ter sprake gekomen in deze zaak, toch?
Ja.
U hebt onder ede getuigd op 9 augustus 2006?
Ik geloof dat het die dag was, ja.
Die eed was natuurlijk dezelfde als die u vandaag afgelegd hebt.
Inderdaad.
En is u toen gevraagd:
'Bent u aangekomen op het terrein van Avery?'
Uw antwoord: 'Ja.' Vraag: 'Weet u hoe laat dat was?'
Antwoord: 'Dat weet ik niet precies.'
'Ergens tussen 18.30 en 19.00 uur die avond. Ik weet het niet zeker.'
Hebt u die vragen gekregen en waren dat uw antwoorden?
Ja, dat klopt.
Als u was aangekomen om 18.30 of 19.00 uur...
...dan zou het lastig te verklaren zijn dat u niet aangemeld staat in 't logboek.
Inderdaad.
Mijn bloed begint te koken...
...als de verdediging... Als ik hoor hoe deze agenten...
...deze eerzame burgers, fatsoenlijke mannen...
...beschuldigd worden van bewijs neerleggen. Dan kookt mijn bloed.
Ze mogen zo vaak de beledigde onschuld spelen als ze willen...
...maar dit is hun zaak...
...zoals die uitgevoerd is, door wie, wie er niet van uitgesloten werd.
Toen het publiek hoorde dat Manitowoc er niet bij betrokken was...
Ze gaven persconferenties dat Manitowoc niet betrokken was bij dit onderzoek...
...terwijl dat wel degelijk zo was. Vier maanden daarna zelfs nog.
Dan vraag je je toch af: wat is hier aan de hand?
In 2002, een jaar voordat Steven vrijgepleit werd...
...werd bewijs van de zaak uit 1985 naar het lab gestuurd voor DNA-analyse.
OVERDRACHTSFORMULIER ZAAK PENNY BEERNTSEN 2002
(HAAR EN NAGELS)
INSPECTEUR JAMES LENK EX 214
Als Lenk betrokken was bij de overdracht van het bewijs in 2002...
...dan zal hij vast geweten hebben dat die doos met daarin Stevens bloed...
...bij dat dossier zat.
Hij zou dus in oktober en november 2005 hebben geweten...
...toen op 5 november Halbachs wagen ontdekt werd...
...dat Steven Avery's bloed opgeslagen lag in het gerechtelijk archief.
Dit is een foto van dat dossier in het gerechtelijk archief?
Inderdaad.
En dat dossier bevat zowel bewijsstukken...
...als papieren, toch? -Juist.
Alle bewijsstukken liggen onderop met erbovenop de papieren.
Als mensen er doorheen gaan...
...komt het er niet per se op dezelfde manier in terug.
Ik denk als het bewaard werd in de dossierkast...
Ik probeerde alles zo in te ruimen...
...dat die flappen dicht konden, want dat lijkt me niet echt veilig.
Natuurlijk, maar... Ziet u die piepschuim verpakking daar achter?
Die zou waarschijnlijk uitsteken omdat die te groot is.
Dus de doos kon niet dicht? Ongeacht wat je probeerde.
Oké. Kan ik zeggen dat de aanwezigheid van hulpsheriffs...
...in dat deel van het gerechtelijk archief...
...niet zo ongebruikelijk was, toch? -Dat klopt.
Daarbij...
...heeft het Sheriff's Department toegang tot het gerechtelijk archief door lopers.
Nietwaar? -De beveiligingsbeambten zeker.
Een loper geeft toegang tot dat deel van het gerechtelijk archief, toch?
Dat zou kunnen. -Oké.
En dat betekent ook na werktijd, de weekenden en 's avonds, nietwaar?
Juist.
Dat vind ik verdacht. -Ja.
Die lui komen niet met alles weg.
Nee, nee.
Daarom maakt Kratz zich zorgen. Hij knijpt 'm nu.
O, ja? -Ja, waarom niet?
Dolores, hoe gaat het met Steven? -Kunt u daar iets over zeggen?
Wilt u daar iets over vertellen?
Is er iets wat u wilt vertellen? -Nee, dat wil ik niet.
Kunt u zeggen hoe het met hem gaat?
Kunt u iets zeggen zodat we weten wat er nu speelt?
Wilt u met ons praten? -Waar moet ik lopen?
Ik kan niks zien.
Hoe is zijn stemming?
Waar hebben jullie het over gehad in die twintig minuten dat u er was?
Wilt u iets zeggen? -Zei hij iets over Brendan?
Wilt u sowieso iets zeggen?
Bloed voor een sample of een test gaat in een buisje met een paarse dop.
Er zit een conserveermiddel in zodat het niet bederft.
En dat stofje wordt EDTA genoemd.
In onze eigen bloedsomloop zit geen EDTA.
Als je het aantreft in een bloedspoor...
...dan kun je dus zeggen dat dat neergelegd moet zijn.
Ik heb dus bekeken of we die sporen in de RAV4 konden testen...
...om 'n wetenschappelijk verantwoorde conclusie te trekken...
...of het bloedspoor afkomstig kon zijn uit een buisje geconserveerd bloed...
...in plaats van uit een bloedende wond.
Maar dat soort tests werden niet meer uitgevoerd.
Analyse Afdeling Scheikunde Eenheid
Toen kreeg het OM de FBI zo ver dat die zo'n test ontwikkelde...
...en daar ergens midden in de rechtszaak mee klaar zou zijn.
De week voordat het OM haar zaak afsluit...
...kondigt ze aan dat de FBI de resultaten heeft van de nieuw ontwikkelde EDTA test.
Rechter Willis bepaalt tijdens een zitting dat de testresultaten toegelaten worden.
Hoe verklaart u...
...dat in december gezegd werd dat het vier tot zes maanden kon duren...
...veel te laat om te gebruiken in dit proces...
...en dat ze het dan opeens binnen een paar dagen voor elkaar hebben?
Nou ja, niet binnen een paar dagen. Ik denk...
Voor mij is het geen probleem. Oké? -Dank u.
Dank u zeer. -Ik heb nog een vraag.
Ja, mevrouw? -Het is misschien gissen...
...maar als de FBI dat niet zo snel had kunnen doen...
...zou het proces dan verder zijn gegaan zonder die resultaten?
Dat is nogal wat.
Kan ik gaan? -Bedankt.
Dank u. -Rennen, Norm. Rennen.
Mooi, want ik sta te trappelen. -Oké.
Hoe zou dat nou komen? -Mooi.
Ik ben blij hier te zijn.
Deze zaak, hoe uitzonderlijk die tot nu toe al was...
...wordt nu nog uitzonderlijker...
...want het is de allereerste keer in ons land...
...dat een deskundige een oordeel mag geven...
...of er wel of niet EDTA in een bloedspoor zit. Bij twijfel.
Dit is alleen gebeurd bij de O.J. zaak. En beide kanten gingen toen akkoord.
Deze rechter is de eerste rechter ooit, die bepaald heeft...
...dat deze test toelaatbaar is.
Maar de jury zal de resultaten hoe dan ook horen.
Ja, inderdaad, en dat is jammer.
We zullen ons best doen om de jury uit te leggen dat het niet betrouwbaar is.
We zien wel wat er dan gebeurt.
SHERIFF - VERKEER - GEVANGENIS
Dan heb ik een kans...
...dat ik eruit kom en dan krijg je dit.
Ik merk dat ze hun uiterste best doen om mij hier vast te houden.
Dus dit is wel angstaanjagend.
Daar komt het wel op neer.
RECHTBANK CALUMET COUNTY
Goedemorgen. -Morgen.
Dr. LeBeau, wist u dat in deze zaak beschuldigingen zijn geuit...
...dat de politie bewijs heeft neergelegd? -Ja, dat wist ik.
Waarom gaat een dergelijke zaak...
...een beschuldiging dat agenten bewijs zouden hebben neergelegd...
...de FBI eigenlijk aan?
Een van de verantwoordelijkheden van de FBI...
...is het onderzoeken van corruptie onder overheidsambtenaren.
Als een persoon een functie bekleedt in de politiek...
...of in de ordehandhaving, en hij of zij doet iets illegaals...
...dan tast dat het vertrouwen van het publiek in die organisatie of persoon aan.
Dan willen we natuurlijk...
...die persoon uit die organisatie of van de straat.
Ik wil u vragen, wat waren uw gedachten...
...bij deze zaak die u toegestuurd werd?
Er zijn een of twee scenario's...
...als dat bloed afkomstig zou kunnen zijn uit een EDTA buisje.
Het eerste scenario is dat als je EDTA aantreft in dat bloedspoor...
...dat dat een aanwijzing is dat het bloed uit een buisje komt...
...zoals een buisje met paarse dop.
Het andere scenario is dat je geen EDTA aantreft...
...en dat zou kunnen betekenen dat het bloed uit een wond komt...
...en niet uit een buisje met EDTA.
Kon u vaststellen of er EDTA aanwezig was...
...in de bloeduitstrijkjes die u getest hebt...
...afkomstig uit Teresa Halbachs RAV4, die u kreeg voor deze zaak?
Wij hebben geen aanwijzingen gevonden voor de aanwezigheid van EDTA...
...in een van de uitstrijkjes die aan ons lab zijn verstrekt...
...waarbij vermeld was dat zij afkomstig waren uit de RAV4.
Kunt u zeggen of er een redelijke mate van wetenschappelijke zekerheid is...
...of de bloedsporen uit de RAV4 van Teresa Halbach die u getest hebt...
...afkomstig zijn uit een buisje met Steven Avery's bloed...
...dat opgeslagen was in het gerechtelijk archief?
Mijns inziens kunnen de bloedsporen die in de RAV4 gevonden zijn...
...niet afkomstig zijn uit het EDTA buisje dat ons in deze zaak is verstrekt.
Vindt u dat hier iets is rechtgezet? -Ja, duidelijk.
Twee agenten worden beschuldigd van iets verschrikkelijks.
Dat zij bewijs zouden neerleggen en iemand erin zouden proberen te luizen...
...en in wezen dus voorbijgaan aan degene, wie dan ook...
...die Teresa Halbach vermoord heeft.
Afschuwelijk om zoiets te doen.
Voor de familie van Teresa Halbach, voor Teresa Halbach zelf.
De gedachte alleen al is zo lafhartig.
Er is duidelijk iets rechtgezet.
En de hele ordehandhavingswereld zal er blij mee zijn...
...want het is zo'n laag-bij-de-grondse beschuldiging.
Meer heb ik er niet op te zeggen.
Ik denk dat dit onderzoek dat punt nu opgehelderd heeft...
...op een heel duidelijke, krachtige wijze.
Moet je zien hoe snel de FBI bereid was hun materieel te regenereren...
...met nieuwe metingen en validiteits- studies waar ze zich op beroepen...
...en binnen een paar weken al resultaten hebben. Een paar weken.
Met een test die ze al tien jaar niet gedaan hebben.
Daarentegen had het forensisch lab al in 2002 bewijsmateriaal...
...dat Steven Avery zou vrijpleiten en dat werd pas na een jaar onderzocht.
Dat laat de ongelijkheid zien tussen het individu...
...en de macht van de overheid.
De overmacht waarmee ze het op deze man willen schuiven.
Waarom? En waarom in deze zaak?
Omdat wij hen beschuldigd hebben en bewijs hebben...
...van een opzetje door één van hen.
Als je zoiets doet, 'doe je dat op eigen risico'...
...zoals het OM zou zeggen.
Hopelijk ziet de jury echter die ongelijkheid...
...bij de vervolging en het onderzoek in deze zaak.
En ik denk dat wat hier speelt...
...nogmaals, zij zullen niet denken dat ze een onschuldige erin luizen...
...maar dat doen ze dus wel. Zij denken dat hij schuldig is.
En ze doen al het mogelijke om het bewijs te verdraaien...
...of een zaak tot stand te brengen die dat ondersteunt.
Mark. -Hallo, hoe gaat het?
U hebt getuigd over het belang van de FBI bij deze zaak...
...sowieso. Weet u dat nog? -Jazeker.
U verklaarde dat een van de taken van de FBI...
...was dat als er een corrupte agent rondliep, die iets illegaals deed...
Bewijs neerleggen om iemand erin te luizen is illegaal, toch?
Bent u dat met me eens? -Ja.
Een van de taken van de FBI is die foute agenten eruit te vissen, nietwaar?
Daar komt het wel op neer, ja.
Ik laat u bewijsstuk 479 zien.
Wilt u de eerste zin boven aan bladzijde twee voorlezen?
Het gaat over waarom ze nu graag gebruik willen maken van uw diensten.
'Het doel is om vast te stellen of er EDTA aanwezig is...
...in het buisje met bloed, waardoor uitgesloten kan worden...
...dat dit buisje gebruikt is om bewijs neer te leggen.'
Kunt u ergens aanwijzen waar staat:
'Ons doel is ook: kijken of er enig bewijs is...
...dat we een corrupte agent in Manitowoc County hebben.'
Ik zie niks dergelijks staan.
Is moord op een burger in Wisconsin een federaal misdrijf?
Nee, dat is het niet. -Oké.
Is verminking van een lijk in Wisconsin een federaal misdrijf?
Nee. -Oké.
De reden dus om als federaal bureau ingeschakeld te worden...
...bij dit misdrijf op lokaal niveau...
...was om de beschuldiging uit te sluiten...
...dat dit buisje gebruikt was om bewijs neer te leggen, nietwaar?
Nee.
Als ik in detail mag treden, leg ik het graag uit.
U mag later in detail treden.
U hebt maar drie uitstrijkjes getest...
...die in de wagen van Teresa Halbach zouden zijn gevonden, nietwaar?
Dat klopt.
Weet u hoeveel andere sporen in die wagen zijn gevonden?
Nee, dat weet ik niet. -Uw oordeel...
...dat er geen EDTA aanwezig is in de uitstrijkjes uit Halbachs wagen...
...is alleen gebaseerd op de drie uitstrijkjes die u ontving, nietwaar?
Kunt u dat nog eens zeggen?
U was iets stelliger in uw oordeel dan u misschien wilde...
...wat erop neerkwam dat de bloedsporen uit Halbachs wagen...
...niet afkomstig konden zijn uit het paarse buisje dat u getest heeft, toch?
Dat klopt.
Maar in feite hebt u het alleen over die drie uitstrijkjes die u getest heeft.
Nee, mijn oorspronkelijke verklaring verwoordt wat ik bedoel.
Zegt u nu dat alhoewel u nooit...
...drie andere afzonderlijke bloedsporen getest hebt...
...die ergens anders gevonden zijn in die RAV4...
...u niettemin kunt beoordelen...
...dat ook geen van die drie uitstrijkjes EDTA bevatten?
Ik denk dat dat zo is met een redelijke mate van wetenschappelijke zekerheid.
Oké, ik wilde even weten hoe ver u zou gaan.
Het bezwaar bij deze procedure...
...is niet of je een deugdelijke uitkomst krijgt...
Als je daadwerkelijk EDTA zou aantreffen is dit een goede methode.
Als eruit komt dat je EDTA aantreft dat als zodanig geďdentificeerd wordt...
...dan is dat 'n goede indicatie dat EDTA aanwezig was in die sample.
Het wordt pas een probleem als geen EDTA wordt gevonden in dat bloedspoor.
En dat probleem is dat met deze methode...
...je niet weet of het gewoon niet aangetroffen is...
...of dat het er niet was.
Met deze methode kan ik die twee niet onderscheiden.
Ik weet niet wat hun detectielimiet voor deze methode is...
...dus ik weet niet of ze het niet gezien hebben of dat het er gewoon niet was.
Als je de gegevens van deze stapel bekijkt...
...de validiteitstests die uitgevoerd zijn en zo...
...is er dan enige aanwijzing dat de FBI...
...ooit geweten heeft wat de daadwerkelijke detectielimiet...
...of limiet voor deze methode bij dit soort tests is?
Nee, uit deze gegevens blijkt daar niets van.
Kunt u op grond van deze gegevens beoordelen...
...of de drie bloedsporen die getest zijn door Mr LeBeau...
...afkomstig konden zijn van die bloedsample...
...het buisje bloed Q-49 dat ook werd onderzocht?
Het is best mogelijk dat die uitstrijkjes uit dat buisje bloed van Mr Avery komen...
...maar dat dat gewoonweg niet traceerbaar was voor het lab.
Dus zelfs met zo'n test...
...is het mogelijk dat er EDTA aanwezig was in die drie bloedsporen uit de RAV4?
Ja.
En die drie uitstrijkjes uit de RAV die niet getest zijn door Mr LeBeau?
Is daar iets uit op te maken?
Ik ben chemisch analist. Ik ga niet raden wat er in samples kan zitten.
Wij onderzoeken samples om te achterhalen wat er in zit.
Kunt u hieruit opmaken...
...dat geen enkel bloedspoor uit de RAV4, getest door de FBI...
...afkomstig kon zijn uit het buisje...
...met Mr Avery's bloed? -Nee, dat kan ik hieruit niet opmaken.
Als we ze kunnen overtuigen op de belangrijkste punten...
...zolang er 'gerede twijfel' is, zoals in de instructies aan de jury staat...
...dan zouden we ze wel kunnen overtuigen.
Ervan uitgaande dat we met twaalf mensen te maken hebben...
...die echt onbevooroordeeld en onpartijdig zijn, ondanks...
...de maandenlange publiciteit waaraan ze hebben blootgestaan. En weet je?
Dat is veelgevraagd van mensen.
De afgelopen maand in deze zaak kan zinloos blijken te zijn geweest...
...als we met mensen zitten die dat niet kunnen.
En dat weet je gewoon niet.
Als het OM klaar is, dient de verdediging een verzoek in...
...om de aanklacht gijzelneming te laten vallen.
Het is de enig overgebleven aanklacht van de drie...
...die werden toegevoegd na de arrestatie van Brendan.
De aanklacht van gijzelneming is het laatste overblijfsel...
...van de niet onderbouwde, onzorgvuldige en onbevestigde beweringen...
...van Brendan Dassey, rondgetoeterd door agenten...
...tegen elke tv-kijker, en die het recht op een eerlijk proces bedreigden...
...die het recht op een jury bedreigen...
...afkomstig uit de plaats waar dit misdrijf heeft plaatsgevonden.
Die iedereen die het verhaal hoorde, rillingen bezorgde:
Een naakte vrouw, vastgeketend aan een bed...
...verkracht, gestoken, doorgesneden keel en gewurgd...
...toen de keel doorsnijden haar niet doodde.
En daarna ook nog een lijk dat elf keer beschoten is.
Dat was het verhaal. Het horrorverhaal dat verteld werd.
En die aanklacht van gijzelneming...
...is het laatste overblijfsel van dat horrorverhaal.
Het was een verzinsel.
Een afschuwelijk verzinsel, maar wel een verzinsel...
...tegengesproken door bewijs...
...en de gevoerde zaak door het OM.
Ik verzoek de rechtbank te bekrachtigen wat het OM in zekere zin al gedaan heeft.
Het laten vallen van deze aanklacht...
...en het laten vallen van het verhaal dat Brendan Dassey...
...hier iets mee te maken had...
...of dat hetgeen Brendan Dassey bij het politieverhoor vertelde...
...enige waarheid of onderbouwing heeft...
...of gesteund wordt door het bewijs in dit proces.
Tijdens de selectie gaven meerdere juryleden aan...
...dat ze op zijn minst bekend waren met de zaak tegen Brendan Dassey.
Deze aanklacht voorleggen aan de jury zou volgens de rechtbank...
...de jury aanleiding kunnen geven hiaten op te vullen...
...met wat zij onthouden hebben van beschuldigingen...
...die niet onderbouwd worden door bewijs in deze zaak.
De rechtbank oordeelt dat er niet genoeg bewijs voorhanden is...
...om een schuldigverklaring door de jury op de aanklacht gijzelneming te steunen.
De rechtbank willigt dan ook het verzoek in die aanklacht te laten vallen.
Het verzoek van vandaag heeft een waslijst aan punten...
...die al voorgelegd zijn aan de jury. Hoe wilt u dat ongedaan maken?
Aan de ene kant zijn we weer terug bij 28 februari 2006.
We zijn weer terug bij de drie oorspronkelijke aanklachten tegen Steve.
Aan de andere kant kunnen we nooit meer terug naar 28 februari 2006...
...na wat er gebeurd is op 1 en 2 maart 2006...
...bij de persconferentie van het OM...
...en alle vreselijke, en naar nu blijkt, onware dingen...
...die in het openbaar zijn gezegd over onze cliënt.
Dus is het prettig het laatste overblijfsel...
...van die beschuldigingen weg te zien vallen?
Zeker weten. Zit ik me hier te verkneukelen?
Nee, want het had nooit zo ver mogen komen.
Kunt u de microfoon naar Mr Avery schuiven?
Mr Avery, begrijpt u dat het besluit...
...om al dan niet te getuigen, uw eigen besluit is?
Dat houdt in dat u naar uw advocaten en hun adviezen kunt luisteren...
...maar uiteindelijk beslist u. Begrijpt u dat?
Ja.
Heeft iemand u bedreigd of u dingen beloofd...
...die uw besluit kunnen beďnvloeden? -Nee.
Hebt u uw besluit uitgebreid besproken met uw advocaten?
Ja.
Hebt u een besluit genomen of u al dan niet...
...wil getuigen in deze zaak?
Ja. -Wat hebt u besloten?
Ik heb besloten... Ik ben onschuldig en ik...
Waarom zou ik getuigen? Iedereen weet dat ik onschuldig ben.
Oké. Dus u wilt niet getuigen, klopt dat?
Dank u. U kunt gaan zitten. -Dank u.
Dus Steve Avery praatte vandaag. Hoe was dat?
Wat ik al gezien had van hem, hij praat graag...
...dus ik denk dat hij best had willen getuigen.
Het is nogal onlogisch.
Als hij onschuldig is, zou hij moeten getuigen.
Hij heeft niks te verbergen dus waarom zou hij niet getuigen? Maar, nou ja...
Mike, wat dacht je toen hij zei dat hij onschuldig was?
Hetzelfde als wat ik al zestien maanden denk.
Alles wat ik hem heb horen zeggen, is niet waar.
Vandaag is het niet anders.
Volgens mij denkt hij omdat hij al eens vrijgekomen is...
...dat dat nu ook weer zal gebeuren. Maar...
...dat denk ik niet.
Nu er geen getuigen meer zijn...
...hebben beide partijen twee dagen om hun slotpleidooi voor te bereiden.
Oké, dat is het dus. Dat is het bewijs.
En nu? -Nu gaan we pleiten.
En jullie hebben morgen een vrije dag.
In zekere zin, ja. -We moeten een paar dingen bespreken.
Jullie zijn begonnen met zes aanklachten tegen Steve.
Nu zijn dat er nog drie. Dat is het goede nieuws.
Het slechte nieuws is dat als we op het eerste punt verliezen, niks nog uitmaakt.
Als we op de eerste aanklacht verliezen, zit hij levenslang in de gevangenis.
Tenzij we nog in beroep gaan, later nog eens testen op EDTA...
...maar het vonnis wordt levenslang als we verliezen op de eerste aanklacht.
Steun ons en word VIP-member om alle advertenties van www.OpenSubtitles.org te verwijderen